verdriet

10 januari

Dit is de dag van de uitvaart van Ron, Max en Ronald junior. Zo’n plechtigheid is eigenlijk een onmogelijk moment. Het onomkeerbaar afscheid. Een ritueel ook waar de nabestaanden zich aan zullen moeten overgeven. Of ze willen of niet.
Aan de ene kant is het natuurlijk fijn om afscheid te nemen in het bijzijn van familie en vrienden. Aan de andere kant komen er ook mensen langs die je niet eens kent. Hoe uit je verdriet? De een zwijgt, de ander huilt of zit met een brok de keel. En dan Manuela, de vriendin van Jessi die zich volledig liet gaan bij de uitvaart. Zonder gêne gaf ze zich over aan haar verdriet. Hoeveel aanwezigen zullen zich daar ongemakkelijk bij gevoeld hebben of haar misschien aanstellerig hebben gevonden. Manuela toonde haar emoties. En dat is misschien wel het beste.

En jij?
In mijn praktijk kwam een vrouw die na het overlijden van haar man het leven snel oppakte. Mensen in haar omgeving waren bezorgd omdat ze dachten dat ze haar emoties daarmee wegdrukte. Ze begon zich daardoor ongemakkelijk te voelen: ga ik inderdaad niet te snel? Kan dit wel? Maar het voelde goed. In gesprekken met ervaringsdeskundigen heb ik begrepen dat dit vaker voorkomt en ook vaak onbegrepen is. Waar de één jaren nodig heeft om het verlies van een dierbare te verwerken, is de ander veel sneller met dat proces klaar. En dat kan tot groot onbegrip leiden in de omgeving, maar ook tot verwarring bij degene die het betreft. Er is geen vaststaande periode voor te bepalen. Net zo goed als een proces kort kan zijn, kan dat ook heel lang duren.

Tip 3
Mijn advies: luister naar jezelf, en laat voor je emoties (álle emoties!) toe.
Probeer bij jezelf te blijven, ongeacht hoe ‘de buitenwereld’ daarop reageert. Want wie lang de tijd nodig heeft voor rouw ervaart ook regelmatig onbegrip. Niet zelden hoor ik dat de omgeving na een jaar aandringt bij de nabestaanden om het leven weer op te pakken. Terwijl het gemis zich dan niet zelden extra hevig doet gelden: de feestdagen, de geboortedag, de eerste sterfdag.

Rouwen
Rouwen kan nu eenmaal niet volgens een vast stramien, maar psychiater Elisabeth Kübler-Ross heeft wel vijf stadia omschreven die in het algemeen worden doorlopen: ontkenning, boosheid, gevecht, depressie en aanvaarding. Maar ja: niemand is ‘algemeen’. Bij ieder mens verschilt het hoe lang deze fases duren en hoe intensief ze worden beleefd. En soms dienen fases zich niet eens aan…

Jessi
Bij Jessi ging het snel. Door de omstandigheden die niemand vooraf had kunnen vermoeden. En duurt het proces ‘te lang’? Vraag je dan af: wat is lang? Wie bepaalt dat? Elke fase moet je, nee: mág je, intens beleven. Laat je niet opjagen. Vertrouw op jezelf. Verlies doet nu eenmaal pijn. En het gaat misschien nooit helemaal over. Ook dat mag.

Tip 4 
Iets om te overdenken is het zinnetje uit het liedje ‘Iemand’ van Herman van Veen (Kersvers, 2014)

Iemand zal begrijpen
dat wie overlijdt
degene is die achterblijft

Het hele lied kun je hier horen.

Bij deze dag horen twee oefeningen met betrekking tot rouwverwerking.

21 maart

De eerste dag van de lente en Manuela staat direct op de stoep van Jessi. Manuela is een vriendin waarvan Jessi zegt dat ze nooit iets met elkaar afspreken, omdat vriendschap vanzelf moet lopen. De twee hebben wel een bijzondere relatie met elkaar, omdat Manuela niets van Ron, Jessi’s echtgenoot, moest hebben. Dat klikte domweg niet.
Manuela is een vrouw bij wie de emoties aan de oppervlakte zitten. Manuela staat symbool voor het zonnevlechtchakra (Manipura) dat zich visualiseert in de kleur geel. Dit derde chakra zit ongeveer ter hoogte van de navel en stuurt de gedachten over macht, vertrouwen en vrijheid van keuze. Emotioneel schept het ideeën en is het verbonden met een sterke eigenwaarde.

Balans
Als dit chakra in balans is kun je er zijn voor jezelf en daardoor ook voor anderen. Vol vertrouwen, maar ook met de kracht om kwetsbaar te durven zijn. Lichamelijk staat het onder meer in verbinding met organen als de lever, de milt en de maag.
Is dit chakra goed geopend dan voel je je sterk. Je staat in je kracht en weet hoe je in relatie met de buitenwereld staat. Als dit chakra niet geopend is dan is die innerlijke kracht niet aanwezig en ga je dikwijls op zoek naar bevestiging van buitenaf, van anderen. Je erkent jezelf niet volledig. Dat kan enorm veel energie kosten. Het kan ook zijn dat je de regie over iets of iemand te probeert te houden en de emoties niet kunt uiten. Dit opkroppen kan leiden tot angst, woede en verdriet.

Vriendschap
Manuela stelt ook het begrip vriendschap centraal. Want wat houdt vriendschap nu precies in? Op Facebook hebben mensen soms wel honderden vrienden. Je moet er toch niet aan denken dat die allemaal op verjaardagvisite komen. Je huiskamer zou te klein zijn. Sommige mensen spreken pas van vriendschap wanneer ze elkaar zeer regelmatig zien of met elkaar op vakantie gaan. Dat is bij Manuela en Jessi duidelijk niet het geval. Ze zien elkaar wanneer dat toevallig zo uitkomt.

Vriendschap
In de kern ontstaat echte vriendschap wanneer er een onbaatzuchtige vertrouwensband ontstaat tussen personen. Het is daarvoor niet per se noodzakelijk om elkaar wekelijks te zien. Sterker: een maatje met wie je iedere vrijdag een bioscoopje pakt kan je een vriend noemen maar is misschien eerder een kennis als daarbij niet sprake is van een onderlinge vertrouwensband. Je deelt dan eerder samen een passie voor films.

En jij?
Hoe zit dat bij jou? Wie in jouw omgeving kan je een échte vriend noemen? Iemand bij wie je aanklopt als je iets belangrijks hebt meegemaakt. Iets bijzonders, of iets verdrietigs? Denk daarbij niet direct aan je eigen partner, maar in de kring daar omheen.

Tip 15
In de psychologie komen een aantal kenmerken voorbij die omschrijven wat vriendschap precies inhoudt.

– Vrienden zijn graag in elkaars gezelschap
– Vrienden hebben de intentie om in het voordeel van de ander te handelen
– Vrienden hebben sympathie en empathie tegenover elkaar
– Vrienden zijn eerlijk tegen elkaar, er is een groot vertrouwen
– Vrienden tonen medeleven; geven emotionele steun
– Vrienden kunnen tegenover elkaar volledig zichzelf zijn en zich ook kwetsbaar opstellen

In het betaaldeel een tips om vriendschappen op te bouwen en een geluidsbestand ingesproken door Marcel Beijer voor het openen van het zonnevlechtchakra.

30 juni

Vincent Huisman wordt het orakel genoemd. Hij praat voor hij denkt. Dat kan hard en confronterend zijn, maar het is wel recht uit het hart. Vincent staat symbool voor het keelchakra. De mens is het enige levende wezen op aarde dat communiceert met woorden. Natuurlijk kunnen dieren ook stemmingen en emoties overbrengen (katten miauwen tegen elkaar nauwelijks, maar wel tegen de mens) maar de mensen heeft woorden tot zijn beschikking.

Het keelchakra werkt met een hogere, subtiele energie en het stemgeluid verandert door ingrijpende gebeurtenissen soms enorm. De stem klinkt bij woede of verdriet veel scherper dan in rust. Het is verbonden met onze eigen integriteit. De waarheid vertellen kan bovendien veel lichamelijke problemen oplossen. Ik tipte in een eerder hoofdstuk al de methode Radical Honesty van Brad Blanton Ph. D.
Een gesloten keelchakra zorgt voor vermoeidheid of problemen met de schildklier. Een geopend keelchakra zorgt voor krachtige energie en wilskracht.

Oren
Er is ook verbinding met de oren: het vermogen om te luisteren naar de innerlijke stem. Het keelchakra kan al redelijk simpel geopend worden door te zingen, maar vooral door eerlijk te zijn naar anderen en naar jezelf. Kom voor je mening uit, juist het vermogen van de mens om de mening onder woorden te kunnen brengen is een talent dat we als mens moeten benutten. In de dialoog tussen Marius en Vincent is mooi te zien hoe het denken van Marius soms het logisch handelen in de weg kaan. Vaak blijkt je eerste reactie/ingeving de juiste. Intuïtie heet dat.

En jij?
In hoeverre spreek jij vrijuit en geef je letterlijk stem aan je eigen gevoel en intuïtie? Op de werkvloer, in je relatie? Ben je bang voor de gevolgen? Het klinkt misschien paradoxaal, maar alles wat je verliest door eerlijk en open voor je mening uit te komen, daar krijg je altijd iets beters voor terug. Het kan ook zijn dat je minder makkelijk uiting geeft als gevolg van faalangst. Een veel voorkomend probleem, vooral onder jongeren. De mening van anderen wordt dermate belangrijk gevonden dat het leidt tot onzekerheid en dat kost bakken energie. Want het maakt niet uit en daar is een heel logische reden voor. Want ook al besluit je jezelf volledig voorbij te lopen door je op anderen te richten (lachen om grapjes, meegaan met de veilige stroom) er zullen altijd mensen blijven die je niet aardig zullen vinden. En eh… misschien juist wel omdát je altijd in de massa meegaat.

Lees daarvoor de tip in het betaaldeel van dit werkboek. En ook een oefening om het keelchakra te openen, ingesproken door Marcel Beijer.

27 juli en 3 augustus

Het is bijna 8 maanden geleden dat het fatale ongeluk in Hamburg gebeurde. Jessi heeft noodgedwongen in één klap afscheid moeten nemen van haar gezin. En is nu dus een relatie begonnen met Marius. Dat is snel. Het risico bestaat dat Jessi haar rouw, haar verdriet wegdrukt. Het gaat hier natuurlijk om een roman. Dat is aan de lezer om te beoordelen. Toch is het verhaal van Jessi gebaseerd op een reëel voorbeeld. Een vrouw die het rouwproces razendsnel doorliep, mede ook omdat de relatie met de overledene niet goed was. Juist om het vooroordeel te benadrukken heb ik voor dit verhaal gekozen. In werkelijkheid duurt een rouwperiode juist heel lang. Soms komt er nooit een einde aan het rouwproces. Zeker als het gaat om het verlies van kinderen.

Tip 40 – ‘U weet niet wat wij voelen’
De Amerikaanse psycholoog James Pennebaker gaf ooit een lezing aan een groep ouders die het verlies van een kind hadden moeten verwerken. Hij sprak vanuit zijn theoretische kennis wat hierover in de psychologie bekend was, maar was natuurlijk geen ervaringsdeskundige. Na afloop van zijn lezing wees één van de aanwezigen hem daar beleefd op: ‘u weet niet wat wij voelen’. De andere aanwezigen in de zaal vielen de inspreker bij. De boodschap was dat iemand vanuit een theorieboek nooit mag zeggen dat hij begrijpt wat de nabestaanden voelen.

Isolement
De psycholoog sprak later die avond daarover na, in informele sfeer en merkte dat veel ouders in een groot isolement terecht waren gekomen. De omgeving (vrienden, familie) vond het na een aantal maanden lastig om het onderwerp ter sprake te brengen. Terwijl de ouders juist enorm de behoefte hadden om over hun verlies te praten. Bij de nabestaanden trad ook gedragsverandering op. Verdriet uiteraard, maar ook irritatie, verminderde concentratie en het terugtrekken uit het sociale leven. Daarnaast waren ook lichamelijke veranderingen merkbaar: verstoorde slaap, vatbaarder voor ziektes, afname spierkracht, bloeddruk en gewichtsafname.

Diepe sporen
Rouw laat diepe sporen na en aandacht voor de nabestaanden is altijd gewenst. Zonder uiteraard te vervallen in clichés als ‘kop op’ of ‘denk vooral aan de plezierige momenten’. Alleen het aanwezig zijn, alleen luisteren – dat is vaak voldoende. Net als schrijven, is praten een heerlijke uitlaatklep en helpt het in het proces van rouw. Hoe lang? Dat is niet belangrijk. Zelf na een aantal jaar blijft de behoefte bestaan om te willen praten over degene die is overleden. Er voor open staan, luisteren. En waakzaam zijn. Want er bestaat een kans dat rouw tot blijvende depressiviteit lijdt. En ook daar kunnen familie en vrienden de helpende hand bieden.

En jij?
Iedereen heeft in zijn omgeving wel iemand die een groot verlies heeft moeten dragen, of misschien ben jij zelf wel degene die worstelt met een leegte na overlijden. Vind jij het fijn om over te praten, Vind jij het fijn om gehoord te worden of wil je juist dat mensen erover zwijgen?

Tip 41 – Talloze boeken
Er zijn talloze boeken over rouwverwerking en talloze methodes om daar mee om te gaan. In Nederland zijn er praatgroepen, ook speciaal gericht op jongeren.

In het betaaldeel van dit werkboek nog meer tips.

Schuiven naar boven