overlijden

10 januari

Dit is de dag van de uitvaart van Ron, Max en Ronald junior. Zo’n plechtigheid is eigenlijk een onmogelijk moment. Het onomkeerbaar afscheid. Een ritueel ook waar de nabestaanden zich aan zullen moeten overgeven. Of ze willen of niet.
Aan de ene kant is het natuurlijk fijn om afscheid te nemen in het bijzijn van familie en vrienden. Aan de andere kant komen er ook mensen langs die je niet eens kent. Hoe uit je verdriet? De een zwijgt, de ander huilt of zit met een brok de keel. En dan Manuela, de vriendin van Jessi die zich volledig liet gaan bij de uitvaart. Zonder gêne gaf ze zich over aan haar verdriet. Hoeveel aanwezigen zullen zich daar ongemakkelijk bij gevoeld hebben of haar misschien aanstellerig hebben gevonden. Manuela toonde haar emoties. En dat is misschien wel het beste.

En jij?
In mijn praktijk kwam een vrouw die na het overlijden van haar man het leven snel oppakte. Mensen in haar omgeving waren bezorgd omdat ze dachten dat ze haar emoties daarmee wegdrukte. Ze begon zich daardoor ongemakkelijk te voelen: ga ik inderdaad niet te snel? Kan dit wel? Maar het voelde goed. In gesprekken met ervaringsdeskundigen heb ik begrepen dat dit vaker voorkomt en ook vaak onbegrepen is. Waar de één jaren nodig heeft om het verlies van een dierbare te verwerken, is de ander veel sneller met dat proces klaar. En dat kan tot groot onbegrip leiden in de omgeving, maar ook tot verwarring bij degene die het betreft. Er is geen vaststaande periode voor te bepalen. Net zo goed als een proces kort kan zijn, kan dat ook heel lang duren.

Tip 3
Mijn advies: luister naar jezelf, en laat voor je emoties (álle emoties!) toe.
Probeer bij jezelf te blijven, ongeacht hoe ‘de buitenwereld’ daarop reageert. Want wie lang de tijd nodig heeft voor rouw ervaart ook regelmatig onbegrip. Niet zelden hoor ik dat de omgeving na een jaar aandringt bij de nabestaanden om het leven weer op te pakken. Terwijl het gemis zich dan niet zelden extra hevig doet gelden: de feestdagen, de geboortedag, de eerste sterfdag.

Rouwen
Rouwen kan nu eenmaal niet volgens een vast stramien, maar psychiater Elisabeth Kübler-Ross heeft wel vijf stadia omschreven die in het algemeen worden doorlopen: ontkenning, boosheid, gevecht, depressie en aanvaarding. Maar ja: niemand is ‘algemeen’. Bij ieder mens verschilt het hoe lang deze fases duren en hoe intensief ze worden beleefd. En soms dienen fases zich niet eens aan…

Jessi
Bij Jessi ging het snel. Door de omstandigheden die niemand vooraf had kunnen vermoeden. En duurt het proces ‘te lang’? Vraag je dan af: wat is lang? Wie bepaalt dat? Elke fase moet je, nee: mág je, intens beleven. Laat je niet opjagen. Vertrouw op jezelf. Verlies doet nu eenmaal pijn. En het gaat misschien nooit helemaal over. Ook dat mag.

Tip 4 
Iets om te overdenken is het zinnetje uit het liedje ‘Iemand’ van Herman van Veen (Kersvers, 2014)

Iemand zal begrijpen
dat wie overlijdt
degene is die achterblijft

Het hele lied kun je hier horen.

Bij deze dag horen twee oefeningen met betrekking tot rouwverwerking.

27 juli en 3 augustus

Het is bijna 8 maanden geleden dat het fatale ongeluk in Hamburg gebeurde. Jessi heeft noodgedwongen in één klap afscheid moeten nemen van haar gezin. En is nu dus een relatie begonnen met Marius. Dat is snel. Het risico bestaat dat Jessi haar rouw, haar verdriet wegdrukt. Het gaat hier natuurlijk om een roman. Dat is aan de lezer om te beoordelen. Toch is het verhaal van Jessi gebaseerd op een reëel voorbeeld. Een vrouw die het rouwproces razendsnel doorliep, mede ook omdat de relatie met de overledene niet goed was. Juist om het vooroordeel te benadrukken heb ik voor dit verhaal gekozen. In werkelijkheid duurt een rouwperiode juist heel lang. Soms komt er nooit een einde aan het rouwproces. Zeker als het gaat om het verlies van kinderen.

Tip 40 – ‘U weet niet wat wij voelen’
De Amerikaanse psycholoog James Pennebaker gaf ooit een lezing aan een groep ouders die het verlies van een kind hadden moeten verwerken. Hij sprak vanuit zijn theoretische kennis wat hierover in de psychologie bekend was, maar was natuurlijk geen ervaringsdeskundige. Na afloop van zijn lezing wees één van de aanwezigen hem daar beleefd op: ‘u weet niet wat wij voelen’. De andere aanwezigen in de zaal vielen de inspreker bij. De boodschap was dat iemand vanuit een theorieboek nooit mag zeggen dat hij begrijpt wat de nabestaanden voelen.

Isolement
De psycholoog sprak later die avond daarover na, in informele sfeer en merkte dat veel ouders in een groot isolement terecht waren gekomen. De omgeving (vrienden, familie) vond het na een aantal maanden lastig om het onderwerp ter sprake te brengen. Terwijl de ouders juist enorm de behoefte hadden om over hun verlies te praten. Bij de nabestaanden trad ook gedragsverandering op. Verdriet uiteraard, maar ook irritatie, verminderde concentratie en het terugtrekken uit het sociale leven. Daarnaast waren ook lichamelijke veranderingen merkbaar: verstoorde slaap, vatbaarder voor ziektes, afname spierkracht, bloeddruk en gewichtsafname.

Diepe sporen
Rouw laat diepe sporen na en aandacht voor de nabestaanden is altijd gewenst. Zonder uiteraard te vervallen in clichés als ‘kop op’ of ‘denk vooral aan de plezierige momenten’. Alleen het aanwezig zijn, alleen luisteren – dat is vaak voldoende. Net als schrijven, is praten een heerlijke uitlaatklep en helpt het in het proces van rouw. Hoe lang? Dat is niet belangrijk. Zelf na een aantal jaar blijft de behoefte bestaan om te willen praten over degene die is overleden. Er voor open staan, luisteren. En waakzaam zijn. Want er bestaat een kans dat rouw tot blijvende depressiviteit lijdt. En ook daar kunnen familie en vrienden de helpende hand bieden.

En jij?
Iedereen heeft in zijn omgeving wel iemand die een groot verlies heeft moeten dragen, of misschien ben jij zelf wel degene die worstelt met een leegte na overlijden. Vind jij het fijn om over te praten, Vind jij het fijn om gehoord te worden of wil je juist dat mensen erover zwijgen?

Tip 41 – Talloze boeken
Er zijn talloze boeken over rouwverwerking en talloze methodes om daar mee om te gaan. In Nederland zijn er praatgroepen, ook speciaal gericht op jongeren.

In het betaaldeel van dit werkboek nog meer tips.

Schuiven naar boven